Το Ozempic βρέθηκε στο επίκεντρο προειδοποίησης του Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκων που αποτέλεσε το θέμα της είδησης στις αρχές Μαΐου 2023. Το αντικείμενό της ήταν η προβολή συνταγογραφούμενου φαρμάκου για απώλεια βάρους και ο κίνδυνος προμήθειας παραποιημένων προϊόντων από παράνομες πηγές. Δεν ήταν ανακοίνωση ότι ανακαλούνται όλα τα γνήσια προϊόντα ή ότι οι ασθενείς πρέπει να αλλάξουν μόνοι τους θεραπεία.

Η υπόθεση έχει αξία ως συγκεκριμένο παράδειγμα του πώς μια ιατρική πληροφορία μπορεί να μετατραπεί σε καταναλωτική υπόσχεση. Ένα όνομα φαρμάκου, μια δημοφιλής ανάρτηση και μια πραγματική προειδοποίηση για ψευδεπίγραφα προϊόντα δεν αρκούν για να εξαχθεί ασφαλές συμπέρασμα για τη θεραπεία ενός ανθρώπου.

Μετά την ελληνική προειδοποίηση ακολούθησαν χωριστές επίσημες ανακοινώσεις: της βρετανικής MHRA στις 18 Οκτωβρίου 2023 και του ΠΟΥ στις 20 Ιουνίου 2024. Αφορούσαν συγκεκριμένα ευρήματα στην αλυσίδα διακίνησης και παραποιημένες παρτίδες. Η διαδοχή των ημερομηνιών εξηγεί ποια στοιχεία ήταν διαθέσιμα σε κάθε στάδιο, χωρίς να μεταφέρει μεταγενέστερα γεγονότα στον προηγούμενο Μάιο.

Διαφημίσεις

Ποιο ήταν το μήνυμα του ΕΟΦ

Στην πρωτότυπη ανακοίνωση του ΕΟΦ για το Ozempic περιγραφόταν η έντονη δημοσιότητα γύρω από ένα συνταγογραφούμενο αντιδιαβητικό φαρμακευτικό προϊόν και την προβολή του για αδυνάτισμα. Ο οργανισμός αντιμετώπιζε αυτή την προβολή ως παράνομη διαφήμιση και καλούσε τις ιστοσελίδες να την αποσύρουν.

Παράλληλα, ο ΕΟΦ αναφερόταν σε πληροφορίες από αρμόδιες αρχές άλλων ευρωπαϊκών χωρών για παράνομες διαδικτυακές πωλήσεις παραποιημένων προϊόντων. Η προειδοποίηση συνέδεε την ανεξέλεγκτη δημοσιότητα με τον κίνδυνο να αναζητήσουν οι καταναλωτές φάρμακα από μη αξιόπιστες πηγές.

Το πρακτικό μήνυμα ήταν η διάθεση με ιατρική συνταγή και η αποφυγή αποφάσεων για χρήση φαρμάκου με βάση δημοσιεύματα. Δεν επρόκειτο για κατάλογο προϊόντων που ένας καταναλωτής θα μπορούσε να διαλέξει μόνος του. Η ευθύνη της διάγνωσης και της κατάλληλης θεραπείας δεν μεταφερόταν από τον θεράποντα σε μια ιστοσελίδα.

Προβολή προϊόντος και ενημέρωση για έναν κίνδυνο δεν έχουν τον ίδιο σκοπό

Μια ανάρτηση που υπόσχεται γρήγορο αποτέλεσμα, παραπέμπει σε αγορά ή παρουσιάζει ένα συνταγογραφούμενο προϊόν ως απλή καταναλωτική επιλογή κατευθύνει τον αναγνώστη προς χρήση. Η ιστορική αναφορά σε προειδοποίηση αρμόδιας αρχής έχει διαφορετικό αντικείμενο: εξηγεί ποια πρακτική επισημάνθηκε και ποια στοιχεία επαληθεύθηκαν.

Η επισήμανση του ΕΟΦ αφορούσε ακριβώς τη μεταφορά ενός συνταγογραφούμενου φαρμάκου στη σφαίρα της καταναλωτικής επιλογής. Το ότι ένα δημοσίευμα χαρακτηρίζεται «ενημερωτικό» δεν απαντά στο αν στην πράξη προβάλλει συγκεκριμένο προϊόν για χρήση. Η δημόσια προειδοποίηση συνέδεε την απαγόρευση διαφήμισης με την προστασία του ασθενούς και με τον ρόλο του θεράποντος στη διάγνωση και στην επιλογή θεραπείας.

Σε χωριστή ανακοίνωση για διαδικτυακή πώληση συνταγογραφούμενων προϊόντων, ο ΕΟΦ επέμεινε ότι η προώθηση δεν παύει να παραπέμπει σε συγκεκριμένο φάρμακο όταν αντικαθίσταται η εμπορική ονομασία από τη δραστική ουσία. Επισήμανε επίσης την απαγόρευση διαφήμισης και εξ αποστάσεως πώλησης συνταγογραφούμενων φαρμάκων προς το κοινό, σύμφωνα με τη νομοθεσία στην οποία παρέπεμπε.

Η χωριστή ανακοίνωση παρέπεμπε στη φαρμακευτική νομοθεσία του 2013 και στην πράξη του Απριλίου 2022 που ανέφερε ρητά. Το ουσιαστικό σημείο για τον αναγνώστη ήταν ότι η αλλαγή του ονόματος δεν εξαφάνιζε την αναγνωρίσιμη σύνδεση με το φάρμακο. Δεν ισοδυναμούσε επίσης με έγκριση μιας διαδικτυακής προσφοράς από τον οργανισμό.

Τι σημαίνει «ψευδεπίγραφο» στο συγκεκριμένο ιστορικό

Όταν μια αρχή προειδοποιεί για παραποιημένο προϊόν, δεν λέει απλώς ότι το γνήσιο φάρμακο έχει έναν γνωστό ανεπιθύμητο κίνδυνο. Το ερώτημα είναι αν το συγκεκριμένο αντικείμενο έχει πράγματι την ταυτότητα, την προέλευση και το περιεχόμενο που ισχυρίζεται η συσκευασία του. Αυτό είναι διαφορετικό από την αξιολόγηση ενός εγκεκριμένου προϊόντος.

Η διάκριση έχει τρεις πρακτικές συνέπειες για την ανάγνωση της είδησης. Μια πλαστή συσκευασία δεν αποδεικνύει ότι κάθε γνήσιο προϊόν είναι πλαστό. Μια γνήσια εμπορική ονομασία σε μια προσφορά δεν αποδεικνύει την προέλευση του αντικειμένου. Και μια γενική προειδοποίηση δεν επιτρέπει στον αναγνώστη να πιστοποιήσει μόνος του τη γνησιότητα ενός προϊόντος από μια φωτογραφία.

Γι’ αυτό οι αρχές δημοσιεύουν συγκεκριμένα στοιχεία για συγκεκριμένα περιστατικά και απευθύνονται και στους επαγγελματίες της αλυσίδας εφοδιασμού. Η σωστή ενημέρωση δεν μετατρέπει αυτά τα στοιχεία σε πρόχειρο οδηγό αυτοελέγχου ή σε διαβεβαίωση ότι ένα προϊόν που μοιάζει διαφορετικό από μια φωτογραφία είναι οπωσδήποτε γνήσιο.

Η βρετανική ανακοίνωση της 18ης Οκτωβρίου 2023

Μερικούς μήνες μετά την αρχική ελληνική δημοσίευση, η βρετανική MHRA ανακοίνωσε εντοπισμό παραποιημένων προγεμισμένων πενών σε δύο χονδρεμπόρους. Η ανακοίνωση της 18ης Οκτωβρίου 2023 αφορούσε συγκεκριμένα προϊόντα που έφεραν ψευδώς την ταυτότητα του φαρμάκου και είχαν εισαχθεί από προμηθευτές στην Αυστρία και τη Γερμανία.

Η αρχή ανέφερε τότε ότι οι επηρεαζόμενες πένες είχαν ανακληθεί και καταμετρηθεί και δεν είχαν διατεθεί σε Βρετανούς ασθενείς. Η χρονική λέξη «τότε» είναι απαραίτητη: η διατύπωση περιγράφει όσα ανακοίνωσε η αρχή για το συγκεκριμένο περιστατικό εκείνη την ημερομηνία. Δεν είναι γενική βεβαίωση για κάθε προϊόν, κάθε χώρα και κάθε μεταγενέστερη ημέρα.

Το περιστατικό δείχνει επίσης ότι ο έλεγχος της αλυσίδας εφοδιασμού δεν περιοριζόταν σε εμφανώς ύποπτες αναρτήσεις κοινωνικών δικτύων. Η MHRA περιέγραφε ευρήματα σε επίπεδο χονδρεμπορίου και διεθνή συνεργασία. Σημείωνε ότι η γερμανική συσκευασία έμοιαζε αυθεντική, ενώ υπήρχαν σημαντικές διαφορές στις ίδιες τις πένες. Η εμφάνιση της συσκευασίας, επομένως, δεν αρκούσε για να ταυτοποιηθεί το περιεχόμενο.

Η ίδια βρετανική ανακοίνωση παρέπεμπε στο σύστημα Yellow Card για αναφορές ύποπτης ανεπιθύμητης αντίδρασης, προβλήματος ασφάλειας ή αποτελεσματικότητας και υποψίας ότι προϊόν δεν είναι γνήσιο. Οι διαφορετικές αυτές αφορμές αναφοράς δεν σημαίνουν το ίδιο πράγμα: μια υποψία γνησιότητας δεν ταυτίζεται με καταγεγραμμένη βλάβη, ούτε η δυνατότητα αναφοράς αποδεικνύει από μόνη της ότι ένα προϊόν προκάλεσε ένα συμβάν. Η δημόσια αρχή συγκέντρωνε πληροφορίες ώστε να ερευνώνται από τα αρμόδια κανάλια.

Η μεταγενέστερη διεθνής προειδοποίηση του ΠΟΥ

Σε ενημέρωση της 20ής Ιουνίου 2024, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εξήγησε ότι είχε εκδώσει προειδοποίηση για τρεις παραποιημένες παρτίδες του συγκεκριμένου προϊόντος. Τα περιστατικά που αναφέρονταν είχαν εντοπιστεί στη Βραζιλία και το Ηνωμένο Βασίλειο τον Οκτώβριο 2023 και στις ΗΠΑ τον Δεκέμβριο 2023.

Ο ΠΟΥ επισήμανε ότι τα παραποιημένα προϊόντα μπορεί να μην έχουν τα απαραίτητα συστατικά ή να περιέχουν διαφορετική, μη δηλωμένη δραστική ουσία. Επομένως το πρόβλημα δεν περιορίζεται στο αν θα επιτευχθεί ένα αποτέλεσμα που υπόσχεται ένας πωλητής. Αφορά την αβεβαιότητα για το ίδιο το περιεχόμενο ενός προϊόντος που παρουσιάζεται ως φάρμακο.

Η αναφορά σε τρεις παρτίδες δεν είναι καταμέτρηση όλων των παραποιημένων προϊόντων που υπήρχαν διεθνώς. Είναι το αντικείμενο της συγκεκριμένης επιβεβαιωμένης προειδοποίησης. Ούτε επιτρέπει να συνδέσουμε με αυτές τις παρτίδες οποιοδήποτε προϊόν είχε διατεθεί στην Ελλάδα χωρίς ξεχωριστό τεκμήριο.

Προσοχή χρειάζονται και οι μονάδες των αριθμών. Οι δύο χονδρέμποροι της βρετανικής ανακοίνωσης είναι επιχειρήσεις στις οποίες εντοπίστηκε ένα εύρημα. Οι τρεις παρτίδες της ανακοίνωσης του ΠΟΥ είναι ομάδες προϊόντων που ταυτοποιήθηκαν στη δική του προειδοποίηση. Κανένας από τους δύο αριθμούς δεν δηλώνει πόσοι ασθενείς χρησιμοποίησαν προϊόν ή πόσοι παρουσίασαν βλάβη. Δεν προσθέτουμε δύο επιχειρήσεις και τρεις παρτίδες για να κατασκευάσουμε πέντε περιστατικά. Πριν συγκρίνουμε αριθμούς, πρέπει να γνωρίζουμε τι ακριβώς μετρούν και αν οι πηγές αναφέρονται στις ίδιες περιπτώσεις. Το συγκεκριμένο ιστορικό δεν τεκμηριώνει τέτοιον ενιαίο απολογισμό.

Στις 18 Οκτωβρίου 2023 η MHRA ανέφερε δύο χονδρεμπόρους στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στις 20 Ιουνίου 2024 ο ΠΟΥ ενημέρωσε για τρεις παραποιημένες παρτίδες Ozempic. Είναι διαφορετικές μονάδες και όχι αριθμοί ασθενών ή ενιαίος απολογισμός.

Τρεις διαφορετικές ειδήσεις που συχνά συγχέονται

Είδος ενημέρωσης Ποιο ερώτημα απαντά Ποια γενίκευση αποφεύγουμε
Προειδοποίηση για προβολή και παράνομες πωλήσεις Ποιες πρακτικές επικοινωνίας ή διακίνησης επισημαίνει η αρμόδια αρχή; Ότι ανακλήθηκαν αυτομάτως όλα τα γνήσια προϊόντα.
Εντοπισμός συγκεκριμένων παραποιημένων προϊόντων Τι βρέθηκε, πού και ποια ενέργεια ανακοινώθηκε; Ότι γνωρίζουμε την προέλευση κάθε προϊόντος που κυκλοφορεί αλλού.
Ιατρική αξιολόγηση ενός εγκεκριμένου φαρμάκου Ποιες είναι οι εγκεκριμένες πληροφορίες και η αξιολόγηση για συγκεκριμένη χρήση; Ότι μια είδηση υποκαθιστά την προσωπική διάγνωση ή τη συνταγογράφηση.

Οι τρεις κατηγορίες μπορεί να συνδέονται στη δημόσια συζήτηση, αλλά δεν είναι εναλλάξιμες. Ένας τίτλος που λέει μόνο «προσοχή σε φάρμακο» αποκρύπτει ακριβώς το στοιχείο που χρειάζεται ο αναγνώστης: ποιος είναι ο κίνδυνος για τον οποίο εκδόθηκε η συγκεκριμένη ανακοίνωση.

Τι στοιχεία χρειάζεται να κρατά ένας αναγνώστης

Από μια επίσημη προειδοποίηση κρατάμε την αρχή που την εξέδωσε, την ημερομηνία, τη χώρα, την ταυτότητα των προϊόντων και τις ενέργειες που πράγματι ανακοινώθηκαν. Δεν συμπληρώνουμε τα κενά με υποθέσεις για άλλες χώρες ή με γενικούς ισχυρισμούς ότι «όλα είναι επικίνδυνα» ή «δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα».

Χρήσιμο παράδειγμα είναι η φράση για τη μη διάθεση των συγκεκριμένων πενών σε Βρετανούς ασθενείς τον Οκτώβριο του 2023. Δεν μπορεί να μετατραπεί σε πρόταση ότι κανένας ασθενής οπουδήποτε δεν εκτέθηκε ποτέ σε παραποιημένο προϊόν. Αντίστοιχα, η μεταγενέστερη διεθνής προειδοποίηση δεν αλλάζει αναδρομικά το περιεχόμενο της παλαιότερης βρετανικής ανακοίνωσης.

Στο αρχείο ενημέρωσης για τα φάρμακα, τέτοιες ειδήσεις διαβάζονται με βάση το συγκεκριμένο γεγονός και όχι ως γενική παρότρυνση για έναρξη ή διακοπή θεραπείας. Οι αρμόδιες αρχές παραπέμπουν τους ασθενείς στους επαγγελματίες υγείας και στα επίσημα κανάλια αναφοράς για υποψίες σχετικά με προϊόντα. Το άρθρο δεν πιστοποιεί γνησιότητα και δεν αξιολογεί ατομική αγωγή.

Συχνές ερωτήσεις

1. Η ανακοίνωση του ΕΟΦ σήμαινε ανάκληση όλων των γνήσιων Ozempic;

Όχι. Το συγκεκριμένο κείμενο αφορούσε την προβολή συνταγογραφούμενου προϊόντος και τον κίνδυνο παράνομων πωλήσεων παραποιημένων φαρμάκων. Δεν περιείχε γενική απόφαση ανάκλησης όλων των γνήσιων συσκευασιών. Μια ανάκληση χρειάζεται το δικό της ακριβές αντικείμενο και επίσημο έγγραφο.

2. Μπορώ να καταλάβω από μια φωτογραφία αν ένα προϊόν είναι γνήσιο;

Το ιστορικό αυτό άρθρο δεν επιτρέπει τέτοια πιστοποίηση. Οι δημόσιες προειδοποιήσεις αφορούν συγκεκριμένα ευρήματα, ενώ η ταυτότητα και η προέλευση ενός προϊόντος ελέγχονται από τα αρμόδια κανάλια. Η απλή ομοιότητα συσκευασίας ή η παρουσία γνωστού ονόματος δεν αποτελεί απόδειξη γνησιότητας.

3. Οι τρεις παρτίδες του ΠΟΥ ήταν γνωστές στην αρχική δημοσίευση του Μαΐου 2023;

Όχι. Η μεταγενέστερη ενημέρωση του Ιουνίου 2024 αναφερόταν σε εντοπισμούς του Οκτωβρίου και του Δεκεμβρίου 2023. Παρουσιάζεται χωριστά ώστε να μην εμφανίζονται αυτά τα γεγονότα ως ήδη γνωστά τον προηγούμενο Μάιο. Πρόκειται για διαδοχικές ενημερώσεις με διαφορετικό αντικείμενο.

4. Η αλλαγή της εμπορικής ονομασίας σε δραστική ουσία αρκεί για να μην είναι μια προβολή διαφήμιση;

Ο ΕΟΦ επισήμανε ρητά ότι η αναφορά μόνο στη δραστική ουσία μπορεί να παραπέμπει στο συγκεκριμένο συνταγογραφούμενο φάρμακο. Η ονομασία του κειμένου ως «ενημέρωση» δεν καθορίζει μόνη της τον χαρακτήρα της προβολής. Το άρθρο καταγράφει την επίσημη θέση, χωρίς να γνωμοδοτεί για συγκεκριμένη επιχείρηση.

5. Η είδηση λέει ποια θεραπεία πρέπει να επιλέξει κάποιος;

Όχι. Δεν περιλαμβάνει πρόταση θεραπείας, δοσολογία ή προμήθεια προϊόντος. Εξηγεί την προειδοποίηση, τη διαφορά γνήσιου και παραποιημένου προϊόντος και τις χρονολογίες των επίσημων ανακοινώσεων. Τα ερωτήματα για την καταλληλότητα μιας αγωγής ανήκουν στον θεράποντα και στον φαρμακοποιό, όχι σε έναν ιστορικό τίτλο ειδήσεων.