Στις 5 Μαΐου 2023 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) έκρινε ότι η COVID-19 έπαψε να αποτελεί κατάσταση έκτακτης ανάγκης δημόσιας υγείας διεθνούς ενδιαφέροντος. Έληξε έτσι το ειδικό καθεστώς συναγερμού που είχε ενεργοποιηθεί στις 30 Ιανουαρίου 2020. Η νόσος συνέχισε να αποτελεί ζήτημα δημόσιας υγείας. Ο ΠΟΥ εισηγήθηκε τη μετάβαση σε μακροπρόθεσμη επιτήρηση, πρόληψη και διαχείριση.

Τι αποφάσισε ο ΠΟΥ στις 5 Μαΐου 2023

Η Επιτροπή Έκτακτης Ανάγκης συνεδρίασε στις 4 Μαΐου 2023, για δέκατη πέμπτη φορά σχετικά με την COVID-19. Στην επίσημη έκθεση της συνεδρίασης αναφέρονται η πτώση των θανάτων, των νοσηλειών και των εισαγωγών σε μονάδες εντατικής θεραπείας, καθώς και τα αυξημένα επίπεδα ανοσίας στον πληθυσμό. Η Επιτροπή συνεκτίμησε την αβεβαιότητα για την εξέλιξη του ιού. Ο γενικός διευθυντής αποδέχθηκε τη σύστασή της και ανακοίνωσε την απόφαση στις 5 Μαΐου.

Το ακρωνύμιο PHEIC προέρχεται από τον αγγλικό όρο για την κατάσταση έκτακτης ανάγκης δημόσιας υγείας διεθνούς ενδιαφέροντος. Πρόκειται για συγκεκριμένο καθεστώς των Διεθνών Υγειονομικών Κανονισμών. Το ερώτημα είναι εάν ένα ασυνήθιστο γεγονός συνεπάγεται κίνδυνο για άλλα κράτη μέσω διεθνούς εξάπλωσης και μπορεί να απαιτεί συντονισμένη διεθνή αντίδραση. Η απόφαση αφορά την ανάγκη αυτού του ειδικού χειρισμού. Οι όροι «πανδημία», «κύμα» ή «αύξηση νοσηλειών» περιγράφουν άλλα χαρακτηριστικά της εξάπλωσης και της επιβάρυνσης, επομένως σε μια ανακοίνωση έχει σημασία ποιος ακριβώς όρος χρησιμοποιείται.

Διαφημίσεις

Η συνεδρίαση της επιτροπής και η απόφαση του γενικού διευθυντή έχουν διαφορετική λειτουργία. Η επιτροπή εξετάζει την κατάσταση, ζητά στοιχεία και διατυπώνει συμβουλή. Ο γενικός διευθυντής αποφασίζει αν πληρούνται τα κριτήρια και ποια ανακοίνωση εκδίδεται. Για τον Μάιο του 2023, η συνεδρίαση τεκμηριώνει ποια στοιχεία συζητήθηκαν και η ανακοίνωση της επόμενης ημέρας τεκμηριώνει την αλλαγή του καθεστώτος. Αν βρείτε δύο διαφορετικές ημερομηνίες σε τίτλους της εποχής, κοιτάξτε αν η μία αναφέρεται στη συνεδρίαση και η άλλη στην απόφαση.

Τρεις ημερομηνίες και η σημασία τους

  • 30 Ιανουαρίου 2020. Ο ΠΟΥ κήρυξε τη διεθνή έκτακτη ανάγκη για την εξάπλωση του νέου κορονοϊού. Ενεργοποιήθηκε ο επίσημος μηχανισμός των Διεθνών Υγειονομικών Κανονισμών.
  • 11 Μαρτίου 2020. Ο ΠΟΥ χαρακτήρισε την εξάπλωση πανδημία. Η αναδρομή του ΠΟΥ Ευρώπης καταγράφει χωριστά τον χαρακτηρισμό και την κήρυξη της διεθνούς έκτακτης ανάγκης.
  • 5 Μαΐου 2023. Ο ΠΟΥ τερμάτισε το καθεστώς που είχε κηρυχθεί τον Ιανουάριο. Στην ενημέρωση της ημέρας ο γενικός διευθυντής εξήγησε ότι η παρακολούθηση και η αντιμετώπιση της νόσου θα συνέχιζαν σε μόνιμη βάση.

Οι δύο ημερομηνίες του 2020 απέχουν περίπου έξι εβδομάδες επειδή αφορούν διαφορετικό γεγονός. Αν ένα δημοσίευμα λέει ότι «έληξε η κατάσταση έκτακτης ανάγκης», μπορείτε να ελέγξετε ποια κήρυξη αφορά. Στην περίπτωση αυτή η αντιστοίχιση είναι με την 30ή Ιανουαρίου. Η περιγραφή της εξάπλωσης ως πανδημίας και η εκτίμηση της τότε διεθνούς αντίδρασης διαβάζονται από το δικό τους πλαίσιο. Ο οργανισμός συνέχισε να χαρακτηρίζει την COVID-19 διαρκές υγειονομικό ζήτημα μετά την απόφαση.

COVID-19: Κήρυξη διεθνούς έκτακτης ανάγκης στις 30 Ιανουαρίου 2020, χαρακτηρισμός πανδημίας στις 11 Μαρτίου 2020 και λήξη του καθεστώτος PHEIC στις 5 Μαΐου 2023.

Τι άλλαξε στην πράξη για την παρακολούθηση

Η μετάβαση σε μακροπρόθεσμη διαχείριση σήμαινε ότι οι χώρες θα ενσωμάτωναν την παρακολούθηση και την αντιμετώπιση της COVID-19 στις σταθερές λειτουργίες των υπηρεσιών υγείας. Τον Αύγουστο 2023 ο ΠΟΥ εξέδωσε πάγιες συστάσεις για τη διεθνή διαχείριση της COVID-19 στο πλαίσιο των ίδιων κανονισμών. Η σελίδα εξηγεί ότι οι πάγιες συστάσεις για συνεχιζόμενους κινδύνους έχουν συμβουλευτικό χαρακτήρα. Για να καταλάβουμε την πορεία μετά τον Μάιο, έχει σημασία ότι υπήρξε συνέχεια της επιτήρησης και αλλαγή της διαδικασίας με την οποία την οργάνωναν οι φορείς.

Στο κείμενο των συστάσεων του Αυγούστου 2023 αναφέρονται συγκεκριμένες εργασίες. Οι χώρες καλούνταν να συνδυάζουν δεδομένα από διαφορετικές πηγές, να διατηρήσουν την εργαστηριακή παρακολούθηση των παραλλαγών, να συνεχίσουν την καταγραφή της σοβαρής νόσησης και να επικαιροποιούν τις εθνικές στρατηγικές τους. Οι ενέργειες αυτές αφορούν υπηρεσίες υγείας και εργαστήρια. Η συλλογή, επεξεργασία και κοινοποίηση δεδομένων έχει δικό της ρυθμό, γι’ αυτό οι χρονοσειρές μετά την έκτακτη φάση δεν έχουν πάντοτε την ίδια μορφή με τα δεδομένα των πρώτων ετών.

Στην Ελλάδα, ο ΕΟΔΥ δημοσιεύει εβδομαδιαίες εκθέσεις επιτήρησης αναπνευστικών λοιμώξεων. Στις εκθέσεις υπάρχουν διαφορετικοί δείκτες για τον SARS-CoV-2, όπως η θετικότητα των διαγνωστικών ελέγχων, οι εισαγωγές και η παρακολούθηση στα λύματα στις περιοχές που ελέγχονται. Η θετικότητα αφορά το ποσοστό θετικών αποτελεσμάτων στους ελέγχους που περιγράφονται. Οι εισαγωγές αφορούν την καταγεγραμμένη επιβάρυνση στα νοσοκομεία. Η μέτρηση στα λύματα δίνει πρόσθετη ένδειξη για την κυκλοφορία του ιού στις συγκεκριμένες περιοχές. Καθένας δείκτης απαντά σε διαφορετική ερώτηση.

Ένα υποθετικό παράδειγμα. Σε μια εβδομάδα 50 από 1.000 ελέγχους είναι θετικοί, άρα η θετικότητα είναι 5%. Την επόμενη, 20 από 200 είναι θετικοί, άρα η θετικότητα είναι 10%. Ο αριθμός των θετικών αποτελεσμάτων είναι μικρότερος στη δεύτερη εβδομάδα, ενώ το ποσοστό είναι μεγαλύτερο. Για να συγκρίνουμε την κυκλοφορία της νόσου πρέπει να ξέρουμε πώς επιλέχθηκαν οι άνθρωποι που ελέγχθηκαν και αν εφαρμόστηκε ο ίδιος τρόπος καταγραφής. Ο ΠΟΥ εξηγεί τα όρια των συγκρίσεων στα δεδομένα του, μεταξύ άλλων επειδή αλλάζουν οι έλεγχοι, οι ορισμοί, η συχνότητα και οι πρακτικές αναφοράς.

Έχει σημασία και η περίοδος. Από τον Αύγουστο 2023 ο ΠΟΥ σταμάτησε να απαιτεί καθημερινή αναφορά για τα δεδομένα του πίνακα, που εμφανίζονται πλέον σε εβδομαδιαία συχνότητα. Ένα κενό σε ένα ημερήσιο γράφημα ή ένας αριθμός που αλλάζει μετά από αναθεώρηση μπορεί να αφορά τον τρόπο αναφοράς. Όποιος συγκρίνει την περίοδο του 2020 με νεότερη εβδομάδα χρειάζεται κοινή χρονική μονάδα, τον ίδιο ορισμό του δείκτη και έλεγχο για τυχόν αλλαγή στην κάλυψη της καταγραφής. Η ημερομηνία λήξης του καθεστώτος έκτακτης ανάγκης είναι αφετηρία για το θεσμικό χρονολόγιο, ενώ η πορεία των δεδομένων διαβάζεται από τις αντίστοιχες εκθέσεις.

Για παράδειγμα, μια μέτρηση από αστικά λύματα αφορά τις περιοχές που συμμετέχουν στην παρακολούθηση και τη συγκεκριμένη περίοδο δειγματοληψίας. Η μέτρηση μπορεί να συμπληρώσει την εικόνα του διαγνωστικού ελέγχου ακόμη κι όταν οι άνθρωποι κάνουν λιγότερες εξετάσεις. Για τον αριθμό νοσηλειών χρειάζεται να δείτε ποιο σύνολο έχουν συγκεντρώσει τα νοσοκομεία και ποια ημερομηνία αφορά. Μια χρήσιμη ανάγνωση της εβδομαδιαίας έκθεσης ξεκινά από την περίοδο, το αντίστοιχο κεφάλαιο και τις σημειώσεις της μεθόδου. Αν ένας δείκτης έχει ανοδική τάση, η έκθεση βοηθά να δείτε αν η εικόνα αποτυπώνεται και σε άλλους δείκτες, πριν γενικεύσετε από έναν αριθμό.

Πώς συνδέονταν οι διεθνείς συστάσεις με τα μέτρα στην Ελλάδα και στην ΕΕ

Τα μέτρα που εφαρμόζει μια χώρα ή η Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν δικές τους πράξεις, αρμόδιους φορείς και ημερομηνίες. Για παράδειγμα, ο κανονισμός του ευρωπαϊκού ψηφιακού πιστοποιητικού COVID έληξε στις 30 Ιουνίου 2023. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δίνει αυτή την ημερομηνία χωριστά από την έναρξη εφαρμογής του κανονισμού την 1η Ιουλίου 2021. Επομένως, για τη λήξη του συγκεκριμένου ευρωπαϊκού πλαισίου χρησιμοποιούμε την ημερομηνία του κανονισμού. Για τον διεθνή συναγερμό του ΠΟΥ χρησιμοποιούμε την απόφαση της 5ης Μαΐου 2023.

Ανάλογη διάκριση χρειάζεται για τις έκτακτες οικονομικές ρυθμίσεις της περιόδου. Οι τρίμηνες παρατάσεις επιδομάτων στην Ελλάδα το 2021, για παράδειγμα, ήταν συνδεδεμένες με συγκεκριμένες εγκρίσεις του ΟΠΕΚΑ και με μήνες ανανέωσης που όριζε ο φορέας. Για να μάθετε ποιον αφορά μια τέτοια ρύθμιση, χρειάζεται η ανακοίνωση που την καθιέρωσε. Η χρονολογία του παγκόσμιου συναγερμού είναι χρήσιμη για το πλαίσιο της περιόδου και η πράξη κάθε φορέα δίνει τις προϋποθέσεις για τη δική του διαδικασία.

Οι συστάσεις εμβολιασμού αποτελούν επίσης χωριστό θέμα. Η απόφαση της 5ης Μαΐου 2023 αφορά το καθεστώς έκτακτης ανάγκης. Για τις συστάσεις που εφαρμόζονται στην Ελλάδα δείτε το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Ενηλίκων 2026–2027. Η ενότητα για την COVID-19 περιγράφει τις ενδείξεις ανά ηλικία και ομάδα. Για προσωπικό ερώτημα, η ημερομηνία της οδηγίας και τα ατομικά χαρακτηριστικά που αξιολογεί ο γιατρός έχουν σημασία. Μια είδηση για τη λήξη του διεθνούς συναγερμού δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εξατομικευμένη οδηγία.

Ποιο έγγραφο απαντά σε κάθε ερώτηση

  • Για το πότε άλλαξε το διεθνές καθεστώς, κοιτάξτε το κείμενο της απόφασης του ΠΟΥ, την ημερομηνία και την ακριβή ονομασία του καθεστώτος.
  • Για συγκεκριμένη ελληνική διαδικασία, κοιτάξτε ποιος φορέας την εφαρμόζει, σε ποιους αφορά και σε ποια ημερομηνία αναφέρεται η πράξη του. Το ίδιο βήμα είναι χρήσιμο όταν αναζητάτε παλιό έγγραφο για ταξίδι ή αποδεικτικό κάποιας υπηρεσίας.
  • Για τον σημερινό επιδημιολογικό δείκτη, διαβάστε μαζί το αποτέλεσμα, την ημερομηνία και την περιγραφή του δείγματος. Για συστάσεις υγείας βρείτε τη νεότερη επίσημη έκδοση των σχετικών οδηγιών.

Ένας χρήσιμος τρόπος να ελέγξετε έναν τίτλο είναι να ψάξετε στην πηγή το υποκείμενο της πρότασης. Στην ανακοίνωση του Μαΐου, ο ΠΟΥ αποφάσισε για το ειδικό καθεστώς δημόσιας υγείας και περιέγραψε την COVID-19 ως συνεχιζόμενο ζήτημα. Στην ανακοίνωση ενός εθνικού φορέα, το αντικείμενο μπορεί να είναι μια νέα περίοδος επιτήρησης ή μια συγκεκριμένη διοικητική υποχρέωση. Ξεκινώντας από το αντικείμενο της απόφασης μπορείτε να κρατήσετε όσα πράγματι τεκμηριώνονται και να βρείτε το κατάλληλο έγγραφο για όσα σας αφορούν.

Συχνές ερωτήσεις για την απόφαση του ΠΟΥ

Τι ακριβώς έληξε στις 5 Μαΐου 2023;

Έληξε η κατάσταση έκτακτης ανάγκης δημόσιας υγείας διεθνούς ενδιαφέροντος για την COVID-19, η οποία είχε κηρυχθεί τον Ιανουάριο 2020. Ο ΠΟΥ συνέχισε να αντιμετωπίζει την COVID-19 ως διαρκές θέμα δημόσιας υγείας.

Γιατί αναφέρονται και ο Ιανουάριος και ο Μάρτιος του 2020;

Στις 30 Ιανουαρίου κηρύχθηκε η διεθνής έκτακτη ανάγκη. Στις 11 Μαρτίου ο ΠΟΥ χαρακτήρισε την τότε εξάπλωση πανδημία. Οι ημερομηνίες καταγράφουν χωριστά γεγονότα. Η απόφαση του Μαΐου 2023 αντιστοιχεί στο πρώτο.

Πού βλέπω τι καταγράφεται στην Ελλάδα σήμερα;

Στις εβδομαδιαίες εκθέσεις του ΕΟΔΥ για τις αναπνευστικές λοιμώξεις. Δείτε τις ημερομηνίες της εβδομάδας και το όνομα του δείκτη. Αν συγκρίνετε δύο αριθμούς, βεβαιωθείτε ότι και οι δύο αναφέρονται στο ίδιο είδος μέτρησης και στον ίδιο πληθυσμό ή τύπο δείγματος.

Η απόφαση άλλαξε αυτόματα ταξιδιωτικούς κανόνες ή πιστοποιητικά;

Το διεθνές καθεστώς και οι πράξεις για τα ταξίδια λειτουργούσαν σε διαφορετικό επίπεδο. Για το ευρωπαϊκό πιστοποιητικό ο σχετικός κανονισμός έληξε στις 30 Ιουνίου 2023. Για οποιαδήποτε σημερινή απαίτηση ταξιδιού, ελέγξτε τις τρέχουσες επίσημες πληροφορίες της χώρας προορισμού και της διαδρομής σας.

Έπαψαν τότε να υπάρχουν συστάσεις εμβολιασμού;

Η απόφαση του ΠΟΥ αφορούσε την ταξινόμηση της διεθνούς έκτακτης ανάγκης. Οι εθνικές συστάσεις εκδίδονται και επικαιροποιούνται χωριστά. Στην Ελλάδα το Υπουργείο Υγείας δημοσιεύει τις ισχύουσες ενδείξεις στο εθνικό πρόγραμμα εμβολιασμών.