Το καλάθι του νοικοκυριού ξεκίνησε στις 2 Νοεμβρίου 2022, με 51 κατηγορίες προϊόντων και εβδομαδιαίους καταλόγους από τις συμμετέχουσες επιχειρήσεις. Η πρώτη εφαρμογή του χρειάζεται να διαβαστεί μαζί με τις διαφορετικές ημερομηνίες των αποφάσεων: άλλο ήταν το σχέδιο που συζητούνταν τον Οκτώβριο και άλλο οι κανόνες που προστέθηκαν μετά την έναρξη.

Ιστορικό άρθρο: Η αρχική δημοσίευση έγινε στις 26 Οκτωβρίου 2022. Η παρούσα επεξεργασία ενσωματώνει το νομοθετικό πλαίσιο της 28ης Οκτωβρίου, την απόφαση της 31ης Οκτωβρίου και την τροποποίηση της 14ης Νοεμβρίου 2022. Περιγράφει αυτή την πρώτη περίοδο, όχι σημερινές τιμές, συμμετοχές ή υποχρεώσεις.

Από την ανακοίνωση στην πρώτη εφαρμογή

Όταν γράφτηκε το αρχικό δημοσίευμα, το μέτρο δεν είχε ακόμη αρχίσει να εφαρμόζεται στα καταστήματα. Ακολούθησε το άρθρο 87 του νόμου 4986/2022, που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Α΄204 στις 28 Οκτωβρίου. Αυτό καθόρισε ποιες επιχειρήσεις είχαν υποχρέωση συμμετοχής, τι έπρεπε να δηλώνουν και ποια κύρωση συνδεόταν με τον κατάλογο.

Διαφημίσεις

Η υπουργική απόφαση 104093 της 31ης Οκτωβρίου, στο ΦΕΚ Β΄5580, εξειδίκευσε τις κατηγορίες και τον τρόπο αποστολής. Την ίδια ημέρα, το υπουργείο Ανάπτυξης ανακοίνωσε την έναρξη την Τετάρτη 2 Νοεμβρίου. Επομένως, η ημερομηνία δημοσίευσης του νόμου, η ημερομηνία της απόφασης και η έναρξη στο λιανεμπόριο δεν ταυτίζονται.

Στις 14 Νοεμβρίου εκδόθηκε νέα τροποποίηση, με υποχρεωτική σήμανση, ειδικότερες προβλέψεις για τα αποθέματα και διαφορετικά πρόστιμα. Η προσθήκη αυτών των στοιχείων εξηγεί τι άλλαξε στις πρώτες εβδομάδες, χωρίς να τα αποδίδει αναδρομικά στην ανακοίνωση της 26ης Οκτωβρίου. Στο αρχείο για το καλάθι του νοικοκυριού βρίσκονται και δημοσιεύματα άλλων φάσεων, τα οποία πρέπει να διαβάζονται με τη δική τους ημερομηνία.

Ποιες επιχειρήσεις αφορούσε το όριο των 90 εκατομμυρίων

Ο νόμος αφορούσε επιχειρήσεις υπεραγορών τροφίμων και άλλων καταναλωτικών προϊόντων, με δραστηριότητα λιανικής πώλησης, των οποίων ο ετήσιος συνολικός κύκλος εργασιών υπερέβαινε τα 90 εκατομμύρια ευρώ. Ως βάση έπαιρνε τις χρηματοοικονομικές καταστάσεις της αμέσως προηγούμενης, κλεισμένης διαχειριστικής περιόδου. Το όριο αφορούσε την επιχείρηση, όχι τον τζίρο ενός συγκεκριμένου καταστήματος ή το εισόδημα ενός νοικοκυριού.

Οι υπόχρεες επιχειρήσεις έπρεπε να στέλνουν στο υπουργείο κατάλογο από τις καθορισμένες κατηγορίες, με τουλάχιστον ένα προϊόν ανά κατηγορία. Μπορούσαν να συμμετέχουν και άλλες επιχειρήσεις, υποβάλλοντας δικό τους κατάλογο. Η εθελοντική αυτή ένταξη δημιουργούσε, σύμφωνα με το τότε άρθρο 87, υποχρέωση τήρησης των κανόνων μέχρι τη λήξη του μέτρου όπως προβλεπόταν εκείνη την περίοδο.

Η διάκριση έχει σημασία για την ανάγνωση παλιών ειδήσεων. Πριν οριστικοποιηθούν οι ρυθμίσεις είχαν συζητηθεί διαφορετικοί αριθμοί. Για την αρχική εφαρμογή, όμως, το δημοσιευμένο κείμενο αναφέρει πάνω από 90 εκατομμύρια ευρώ. Δεν στηρίζεται σε προγενέστερη συνέντευξη ούτε σε έναν γενικό χαρακτηρισμό «μεγάλο σούπερ μάρκετ».

Τι σήμαιναν οι 51 κατηγορίες προϊόντων

Οι 51 γραμμές του πίνακα δεν ήταν ένας ενιαίος κατάλογος 51 συγκεκριμένων εμπορικών σημάτων για όλη την αγορά. Ήταν κατηγορίες από τις οποίες κάθε επιχείρηση επέλεγε τα προϊόντα της. Με την επόμενη υποβολή μπορούσε να αλλάζει τις επιλογές της. Έτσι, το «καλάθι» μιας αλυσίδας δεν έπρεπε να θεωρείται ίδιο με εκείνο μιας άλλης ως προς μάρκες, συσκευασίες και τελική αξία.

Ο πίνακας ξεχώριζε, για παράδειγμα, ψωμί για τοστ, συσκευασμένο ψωμί φραντζόλα και φρυγανιές. Ξεχώριζε επίσης πλήρες φρέσκο γάλα, φρέσκο γάλα με χαμηλά λιπαρά και γάλα εβαπορέ. Στα τυριά υπήρχαν διαφορετικές γραμμές για φέτα, γκούντα και τυρί με χαμηλά λιπαρά. Στον καφέ υπήρχαν ελληνικός, στιγμιαίος και γαλλικός. Αυτές οι διακρίσεις εξηγούν γιατί μια συνοπτική λίστα με ομαδοποιημένα τρόφιμα δεν αποτυπώνει τον επίσημο αριθμό.

Περιλαμβάνονταν ακόμη προϊόντα καθαρισμού, προσωπικής υγιεινής και φροντίδας μωρού, πάνες ακράτειας, καθώς και τροφές για σκύλους και γάτες. Η λίστα δεν περιοριζόταν στα τρόφιμα. Αντίθετα, εμφιαλωμένο νερό και αναψυκτικά δεν εμφανίζονται στις 51 γραμμές της συγκεκριμένης απόφασης. Δεν μπορούν συνεπώς να παρουσιάζονται ως υποχρεωτικές κατηγορίες αυτής της πρώτης λίστας επειδή αναφέρονταν σε προγενέστερες συζητήσεις.

Υπήρξε και συγκεκριμένη αλλαγή διατύπωσης: στη θέση 27, η απόφαση της 31ης Οκτωβρίου ανέφερε «Φόρμουλα μωρών», ενώ εκείνη της 14ης Νοεμβρίου ανέφερε «Κρέμα βρεφικής ηλικίας». Η θέση 28 παρέμεινε το γάλα βρεφικής ηλικίας. Πρόκειται για την ονομασία κατηγορίας του πίνακα, χωρίς να προκύπτει σύσταση διατροφής ή δυνατότητα εναλλαγής αυτών των προϊόντων.

Κατάλογος κάθε Τετάρτη, χωρίς ενιαία κρατική τιμή

Η αποστολή του καταλόγου προβλεπόταν κάθε Τετάρτη έως τις 09:00. Για τις επιχειρήσεις που ήταν ήδη υπόχρεες αποστολής στοιχείων στο e-katanalotis, γινόταν μέσω της πλατφόρμας. Για τις υπόλοιπες υπήρχε η ξεχωριστή διαδικασία αποστολής λίστας στο υπουργείο. Η συγκεκριμένη ώρα αφορούσε την υποβολή των επιχειρήσεων, όχι προθεσμία αίτησης του καταναλωτή.

Το άρθρο 87 προέβλεπε προσιτές τιμές, ιδίως σε σύγκριση με άλλα προϊόντα της ίδιας κατηγορίας. Παράλληλα, όριζε ότι η επιλογή προϊόντων και η διαμόρφωση τιμών γίνονταν ελεύθερα από την επιχείρηση, με την επιφύλαξη του άρθρου 58 του νόμου 4818/2021 για την περιστολή αθέμιτης κερδοφορίας. Δεν καθόριζε κοινή τιμή λιανικής ανά είδος για όλες τις αλυσίδες.

Αυτό περιορίζει και τα συμπεράσματα για το κόστος αγορών. Η ύπαρξη 51 κατηγοριών δεν δίνει από μόνη της συνολική αξία ενός καλαθιού ούτε εγγυάται συγκεκριμένο ποσό εξοικονόμησης. Για τέτοιον υπολογισμό θα χρειάζονταν πραγματικά προϊόντα, ποσότητες, τιμές και σαφής βάση σύγκρισης. Οι αρχικές αποφάσεις καθορίζουν τον μηχανισμό, όχι το αποτέλεσμα για κάθε οικογένεια.

Η αλλαγή της 14ης Νοεμβρίου στη σήμανση

Στην αρχική απόφαση η ενημέρωση μπορούσε να γίνεται και με το ειδικό σήμα. Η τροποποίηση 108669 της 14ης Νοεμβρίου 2022, στο ΦΕΚ Β΄5804, έκανε τη χρήση του υποχρεωτική στα σημεία και στα μέσα προβολής που όριζε. Πρόσθεσε επίσης την υποχρέωση να υπάρχει στην είσοδο του καταστήματος ευκρινής λίστα με τα προϊόντα του καλαθιού και τις τιμές τους.

Το σήμα στο ράφι έπρεπε να τοποθετείται δίπλα στην ένδειξη της τιμής, σε διακριτή καρτέλα. Για τετράγωνη ή ορθογώνια καρτέλα προβλέφθηκαν διαστάσεις τουλάχιστον 8 επί 8 εκατοστά. Για κυκλική, διάμετρος τουλάχιστον 8 εκατοστά. Η υποχρέωση εφαρμογής αυτών των διαστάσεων ξεκινούσε την 1η Δεκεμβρίου 2022. Δεν σημαίνει ότι όλη η τροποποίηση ή όλη η υποχρέωση ενημέρωσης αναβαλλόταν μέχρι τότε.

Το σήμα δεν επιτρεπόταν να χρησιμοποιείται από μη συμμετέχουσες επιχειρήσεις ούτε για προϊόντα που δεν είχαν δηλωθεί στον κατάλογο. Επομένως, η σήμανση συνέδεε το συγκεκριμένο προϊόν με τη δηλωμένη συμμετοχή του. Δεν ήταν γενική πιστοποίηση ότι κάθε τιμή στο κατάστημα ήταν χαμηλότερη από τον ανταγωνισμό.

Επάρκεια και αντικατάσταση: Η σημαντική εξαίρεση

Το νέο άρθρο 3α όρισε ότι τα δηλωμένα προϊόντα έπρεπε να βρίσκονται σε επάρκεια και να διατίθενται απρόσκοπτα. Αν ένα προϊόν εξαντλούνταν σε κατάστημα, προβλεπόταν προσωρινή αντικατάστασή του με αντίστοιχο, στην ίδια ή χαμηλότερη τιμή και στην ίδια ή μεγαλύτερη ποσότητα. Οι δύο προϋποθέσεις λειτουργούσαν μαζί.

Για παράδειγμα, σε ένα υποθετικό προϊόν 500 γραμμαρίων με τιμή 2 ευρώ, αντίστοιχη συσκευασία 500 γραμμαρίων στα 1,90 ευρώ καλύπτει το σκέλος τιμής και ποσότητας. Συσκευασία 450 γραμμαρίων στα 1,80 ευρώ δεν καλύπτει την προϋπόθεση της ίδιας ή μεγαλύτερης ποσότητας, παρότι κοστίζει λιγότερο. Οι αριθμοί του παραδείγματος δεν είναι καταγεγραμμένες τιμές αγοράς ούτε απόδειξη πραγματικής παράβασης.

Αν δεν υπήρχε αντίστοιχο προϊόν, η απόφαση προέβλεπε τροφοδοσία του καταστήματος με επαρκή ποσότητα μέσα σε δύο ημέρες ή ενημέρωση του υπουργείου και του e-katanalotis για οριστική αντικατάσταση σε όλα τα καταστήματα της επιχείρησης. Το νέο προϊόν έπρεπε επίσης να υπάρχει σε επάρκεια. Οριστική αντικατάσταση επιτρεπόταν μία φορά πριν από τη νέα τακτική υποβολή καταλόγου.

Οι συγκεκριμένες παράγραφοι για επάρκεια και αντικατάσταση εξαιρούσαν τα προϊόντα που διατηρούνται υποχρεωτικά σε ψυγείο ή κατάψυξη. Η εξαίρεση είναι κρίσιμη: στον πίνακα υπήρχαν και τέτοια προϊόντα, όμως δεν επιτρέπεται να μεταφερθεί σε όλα ο παραπάνω μηχανισμός αποθεμάτων χωρίς τον περιορισμό που έγραψε η ίδια η απόφαση.

Τα 5.000 ευρώ και τα 2.000 ευρώ αφορούσαν διαφορετικές παραβάσεις

Το άρθρο 87 προέβλεπε διοικητικό πρόστιμο 5.000 ευρώ ανά ημέρα καθυστέρησης αποστολής πλήρους καταλόγου, σε περίπτωση μη υποβολής ή ελλιπούς υποβολής. Δεν ήταν πρόστιμο στον πελάτη επειδή επέλεξε άλλο προϊόν. Επίσης, δεν ήταν το ίδιο με τις κυρώσεις που προστέθηκαν αργότερα για όσα συνέβαιναν στο κατάστημα.

Η απόφαση της 14ης Νοεμβρίου προέβλεψε 2.000 ευρώ ανά κατάστημα για παράβαση της συγκεκριμένης υποχρέωσης της καρτέλας και χωριστά 2.000 ευρώ ανά κατάστημα για παράβαση των παραγράφων περί επάρκειας και αντικατάστασης. Πρόκειται για διαφορετική βάση υπολογισμού: ανά ημέρα στον κατάλογο, ανά κατάστημα στις συγκεκριμένες νέες παραβάσεις. Η αναφορά στα ποσά περιγράφει τις προβλεπόμενες κυρώσεις· δεν αποτελεί ανακοίνωση ότι επιβλήθηκαν σε κάποια αλυσίδα.

Ο έλεγχος ανατέθηκε στη ΔΙΜΕΑ και, με την τροποποίηση, στις αρμόδιες υπηρεσίες των Περιφερειών. Προβλεπόταν προσφυγή στα διοικητικά δικαστήρια κατά της απόφασης επιβολής προστίμου. Για την ιστορική αποτίμηση διακρίνονται έτσι ο κανόνας, ο έλεγχος και μια πραγματική πράξη επιβολής, η οποία θα χρειαζόταν δικό της τεκμήριο.

Η έναρξη του καλαθιού στις 2 Νοεμβρίου 2022, οι 51 κατηγορίες, η εβδομαδιαία υποβολή και τα διαφορετικά πρόστιμα

Συχνές ερωτήσεις

Το αρχικό όριο ήταν 70 ή 90 εκατομμύρια ευρώ;

Στο άρθρο 87 που δημοσιεύθηκε στις 28 Οκτωβρίου 2022, το όριο ήταν ετήσιος συνολικός κύκλος εργασιών πάνω από 90 εκατομμύρια ευρώ. Προγενέστερες αναφορές σε 70 εκατομμύρια δεν αποτυπώνουν τον τελικό κανόνα της πρώτης εφαρμογής.

Χρειαζόταν αίτηση για να αγοράσει κάποιος τα προϊόντα;

Οι πρώτες ρυθμίσεις δεν καθιέρωναν επίδομα ή προσωπικό κουπόνι με αίτηση. Αφορούσαν τους καταλόγους προϊόντων των επιχειρήσεων, την ενημέρωση των πελατών και τους όρους της συμμετοχής. Το όριο τζίρου αφορούσε τις επιχειρήσεις και δεν αποτελούσε εισοδηματικό κριτήριο αγοραστή.

Έπρεπε να παραμένουν οι ίδιες μάρκες κάθε εβδομάδα;

Ο νόμος επέτρεπε διαφορετικές επιλογές σε κάθε νέα αποστολή καταλόγου, με κάλυψη των καθορισμένων κατηγοριών. Οι αλλαγές μεταξύ εβδομάδων διαφέρουν από την έκτακτη αντικατάσταση εξαντλημένου προϊόντος μέσα στην ίδια περίοδο, για την οποία μπήκαν ειδικότεροι κανόνες στις 14 Νοεμβρίου.

Το μέτρο τελείωνε οριστικά στις 31 Μαρτίου 2023;

Αυτή ήταν η αρχική καταληκτική ημερομηνία που έγραφε το άρθρο 87 τον Οκτώβριο του 2022. Η αναφορά της εδώ αποτυπώνει τον τότε χρονικό ορίζοντα. Δεν τεκμηριώνει την τελική διάρκεια μετά από μεταγενέστερες νομοθετικές μεταβολές και δεν αποτελεί σημερινή ανακοίνωση λήξης.

Αποδεικνύουν τα ΦΕΚ ότι οι τιμές μειώθηκαν για όλους;

Τα ΦΕΚ τεκμηριώνουν τις υποχρεώσεις και τις κυρώσεις. Για να αποδειχθεί μείωση κόστους χρειάζονται συγκρίσιμα στοιχεία πραγματικών τιμών και ποσοτήτων. Η ευρύτερη κάλυψη για την ακρίβεια αφορά διαφορετικές περιόδους και εξελίξεις· δεν υποκαθιστά τέτοια συγκεκριμένη μέτρηση για την έναρξη του Νοεμβρίου 2022.