Το Paxlovid βρέθηκε στο επίκεντρο στις 5 Νοεμβρίου 2021, όταν η Pfizer ανακοίνωσε ενδιάμεσα αποτελέσματα για το υπό ανάπτυξη αντιιικό της κατά της COVID-19. Το 89% αφορούσε σχετική μείωση του κινδύνου νοσηλείας λόγω COVID-19 ή θανάτου από οποιαδήποτε αιτία, σε συγκεκριμένη ομάδα ασθενών και για συγκεκριμένο διάστημα παρακολούθησης. Δεν σήμαινε ότι πέθαιναν 89% λιγότεροι άνθρωποι σε ολόκληρο τον πληθυσμό ούτε ότι είχε τελειώσει η πανδημία.

Η διάκριση είναι ουσιαστική. Ένα θετικό αποτέλεσμα κλινικής δοκιμής μπορεί να αποτελέσει σημαντικό βήμα στη θεραπεία μιας νόσου χωρίς να απαντά αυτομάτως σε κάθε ερώτημα για την πρόληψη, τη μετάδοση ή τη χρήση του φαρμάκου σε άλλους ανθρώπους. Εδώ εξετάζουμε την ανακοίνωση του 2021, τους αριθμούς πίσω από το ποσοστό και τις μεταγενέστερες εξελίξεις με χωριστές ημερομηνίες.

Τι ανακοίνωσε η Pfizer τον Νοέμβριο του 2021

Στην ανακοίνωση της 5ης Νοεμβρίου 2021, η εταιρεία παρουσίασε προγραμματισμένη ενδιάμεση ανάλυση της μελέτης EPIC-HR. Το φάρμακο ήταν ακόμη υποψήφια θεραπεία και τα αποτελέσματα επρόκειτο να υποβληθούν στις ρυθμιστικές αρχές. Η εμπορική ονομασία δεν ισοδυναμούσε τότε με ολοκληρωμένη άδεια κυκλοφορίας.

Διαφημίσεις

Στην ομάδα που άρχισε θεραπεία μέσα στις πρώτες τρεις ημέρες από την έναρξη των συμπτωμάτων, το σύνθετο συμβάν καταγράφηκε σε 3 από τους 389 συμμετέχοντες με το φάρμακο και σε 27 από τους 385 με εικονικό φάρμακο. Στην πρώτη ομάδα δεν καταγράφηκε θάνατος, ενώ στη δεύτερη σημειώθηκαν επτά. Αυτή είναι η συγκεκριμένη σύγκριση που βρισκόταν πίσω από τον τίτλο περί 89%.

Ενδιάμεση ανάλυση, έναρξη εντός τριών ημερώνΦάρμακοΕικονικό φάρμακο
Συμμετέχοντες389385
Νοσηλεία λόγω COVID-19 ή θάνατος έως την ημέρα 28327
Ποσοστό συμμετεχόντων με το συμβάνΠερίπου 0,8%Περίπου 7,0%

Ποιοι συμμετείχαν και γιατί έχει σημασία

Η EPIC-HR αφορούσε ενήλικες εκτός νοσοκομείου, με συμπτωματική, επιβεβαιωμένη COVID-19 και αυξημένο κίνδυνο εξέλιξης σε σοβαρή νόσο. Η αξιολόγηση του FDA για τη συγκεκριμένη δοκιμή περιγράφει τα κριτήρια συμμετοχής και διευκρινίζει ότι αποκλείονταν όσοι είχαν ιστορικό προηγούμενης COVID-19 ή είχαν εμβολιαστεί. Επομένως, το αποτέλεσμα δεν προήλθε από τυχαίο δείγμα όλων των κατοίκων μιας χώρας.

Η αναφορά στον υψηλό κίνδυνο δεν είναι λεπτομέρεια που μπορούμε να παραλείψουμε. Όταν μια δοκιμή επιλέγει ανθρώπους με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, η απάντησή της αφορά πρωτίστως αυτό το ερευνητικό ερώτημα. Δεν επιτρέπεται να μεταφέρουμε ακριβώς το ίδιο ποσοστό σε άλλες ηλικίες, σε διαφορετικό ιστορικό ανοσίας ή σε άλλο χρονικό στάδιο της λοίμωξης χωρίς αντίστοιχα δεδομένα.

Το μητρώο της μελέτης με κωδικό NCT04960202 επιτρέπει να διακρίνουμε ποια ακριβώς δοκιμή συζητείται. Το EPIC-HR δεν είναι γενική ονομασία για όλες τις μεταγενέστερες έρευνες του ίδιου φαρμάκου. Η ύπαρξη διαφορετικού πληθυσμού ή διαφορετικού πρωτεύοντος αποτελέσματος μπορεί να δώσει διαφορετική απάντηση, χωρίς να σημαίνει ότι συγκρίνουμε το ίδιο πείραμα δύο φορές.

Πώς διαβάζεται σωστά η μείωση κατά 89%

Υπάρχουν δύο χρήσιμοι τρόποι να περιγράψουμε τη διαφορά. Η απόλυτη διαφορά κινδύνου αφαιρεί το ένα ποσοστό από το άλλο. Η σχετική μείωση κινδύνου συγκρίνει αυτή τη διαφορά με τον κίνδυνο στην ομάδα ελέγχου. Οι δύο υπολογισμοί περιγράφουν τα ίδια δεδομένα, αλλά απαντούν σε διαφορετικό ερώτημα και δεν πρέπει να συγχέονται.

Με τα ακριβή κλάσματα της ενδιάμεσης ανάλυσης, οι αναλογίες είναι περίπου 0,77% και 7,01%. Η απόλυτη διαφορά είναι περίπου 6,24 ποσοστιαίες μονάδες. Η απλή σχετική μείωση που προκύπτει από αυτά τα κλάσματα είναι περίπου 89%. Η πλήρης επιστημονική δημοσίευση της EPIC-HR δίνει επίσης την προσαρμοσμένη στατιστική εκτίμηση και τα διαστήματα εμπιστοσύνης. Γι’ αυτό οι αναφερόμενες προσαρμοσμένες διαφορές δεν χρειάζεται να ταυτίζονται στο τελευταίο δεκαδικό με μια απλή αφαίρεση.

Για να γίνει πιο κατανοητό, μπορούμε να μετατρέψουμε τις παρατηρημένες αναλογίες σε κοινή βάση 1.000 ανθρώπων: περίπου 8 συμβάντα έναντι 70. Είναι αριθμητική απεικόνιση των ποσοστών, όχι δύο πραγματικές ομάδες των 1.000 ατόμων που συμμετείχαν στη δοκιμή. Η διαφορά είναι περίπου 62 συμβάντα ανά 1.000 υπό τις συγκεκριμένες συνθήκες. Δεν είναι υπόσχεση ότι ακριβώς αυτό θα συμβεί σε κάθε μελλοντική ομάδα ασθενών.

Το ίδιο σχετικό ποσοστό μπορεί να συνδέεται με διαφορετικό απόλυτο όφελος όταν αλλάζει ο αρχικός κίνδυνος. Σε ένα καθαρά υποθετικό παράδειγμα, μείωση κατά 50% από αρχικό κίνδυνο 10% οδηγεί σε 5%, δηλαδή διαφορά πέντε μονάδων. Μείωση κατά 50% από αρχικό κίνδυνο 2% οδηγεί σε 1%, δηλαδή διαφορά μίας μονάδας. Το παράδειγμα εξηγεί τον υπολογισμό· δεν αποδίδει αυτά τα υποθετικά αποτελέσματα στο Paxlovid.

Το σύνθετο αποτέλεσμα δεν σημαίνει μόνο θάνατοι

Στη δοκιμή παρακολουθούνταν ένα συνδυασμένο αποτέλεσμα: νοσηλεία λόγω COVID-19 ή θάνατος από οποιαδήποτε αιτία έως την 28η ημέρα. Ένας άνθρωπος που νοσηλεύτηκε και στη συνέχεια πέθανε δεν προστίθεται δεύτερη φορά στο πλήθος των συμμετεχόντων που εμφάνισαν το σύνθετο συμβάν. Επομένως, δεν αθροίζουμε αυθαίρετα τους θανάτους πάνω στα ήδη αναφερόμενα περιστατικά για να κατασκευάσουμε νέο ποσοστό.

Η φράση «μείωσε τους θανάτους κατά 89%» αφαιρεί τη νοσηλεία από το ερευνητικό αποτέλεσμα και αλλάζει το νόημα του βασικού ευρήματος. Επίσης, το ότι δεν παρατηρήθηκε θάνατος σε μια συγκεκριμένη ομάδα δεν αποδεικνύει μηδενικό κίνδυνο για κάθε άνθρωπο που θα πάρει το φάρμακο. Παρατηρούμενα περιστατικά, εκτίμηση κινδύνου και προσωπική πρόγνωση είναι διαφορετικά πράγματα.

Τι ακολούθησε μετά την αρχική ανακοίνωση

Στις 22 Δεκεμβρίου 2021 ο FDA χορήγησε άδεια επείγουσας χρήσης στις ΗΠΑ για συγκεκριμένους ασθενείς. Ήταν μεταγενέστερη ρυθμιστική απόφαση, όχι γεγονός που είχε ήδη συμβεί στις 6 Νοεμβρίου. Η ανακοίνωση του FDA διευκρίνιζε επίσης ότι η θεραπεία δεν αντικαθιστούσε τον εμβολιασμό και δεν είχε αδειοδοτηθεί ως πρόληψη πριν ή μετά από έκθεση στον ιό.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η πρώτη υπό όρους άδεια κυκλοφορίας καταγράφεται στις 28 Ιανουαρίου 2022. Η πλήρης εργασία της EPIC-HR δημοσιεύθηκε ηλεκτρονικά τον Φεβρουάριο του 2022, με συνολικά 2.246 τυχαιοποιημένους συμμετέχοντες και διακριτές αναλύσεις. Δεν αντικαθιστούμε τους παρονομαστές της αρχικής ανακοίνωσης με εκείνους της τελικής δημοσίευσης σαν να πρόκειται για την ίδια χρονική εικόνα.

Αργότερα εξετάστηκαν και άλλα ερωτήματα. Η δημοσίευση της διαφορετικής μελέτης EPIC-SR το 2024 αφορούσε άλλον πληθυσμό, μεταξύ άλλων εμβολιασμένους με παράγοντα κινδύνου και συμμετέχοντες χωρίς τέτοιους παράγοντες. Δεν βρήκε στατιστικά σημαντική διαφορά στον χρόνο σταθερής υποχώρησης των συμπτωμάτων, που ήταν το πρωτεύον αποτέλεσμά της. Αυτό δείχνει γιατί ο τίτλος ενός παλιού αποτελέσματος δεν μπορεί να λειτουργεί ως καθολική σημερινή οδηγία.

Γιατί δεν μπορούσε να αναγγελθεί «τέλος της πανδημίας»

Η μελέτη εξέταζε την εξέλιξη της νόσου σε ήδη μολυσμένους συμμετέχοντες. Δεν μετρούσε αν θα σταματούσε παγκοσμίως η μετάδοση. Ούτε είχε ως αποτέλεσμα την κατάργηση όλων των υγειονομικών μέτρων ή την εξαφάνιση της ανάγκης πρόληψης. Η σύνδεση μιας θεραπευτικής ανακοίνωσης με την άμεση λήξη μιας πανδημίας ήταν συμπέρασμα πέρα από όσα εξέταζε η δοκιμή.

Ακόμη και πολύ αργότερα, στις 5 Μαΐου 2023, όταν ο ΠΟΥ ανακοίνωσε το τέλος της διεθνούς υγειονομικής έκτακτης ανάγκης, διευκρίνισε ότι αυτό δεν σήμαινε τέλος της COVID-19 ως παγκόσμιας απειλής για την υγεία. Η αλλαγή μιας επίσημης κατάστασης συναγερμού και η ύπαρξη αποτελεσματικών θεραπευτικών εργαλείων είναι διαφορετικές πληροφορίες.

Τι πρέπει να ξεχωρίζει ο σημερινός αναγνώστης

Το παρόν είναι ιστορική ανάλυση της ανακοίνωσης του 2021, όχι οδηγός λήψης φαρμάκου. Η σημερινή επιλογή θεραπείας χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση και έλεγχο των ισχυουσών πληροφοριών του προϊόντος. Η ηλικιακή ένδειξη και άλλες προϋποθέσεις μπορεί να έχουν μεταβληθεί σε σχέση με την αρχική μελέτη. Δεν χρησιμοποιούμε τα παλιά κριτήρια συμμετοχής σαν πλήρη σημερινό κατάλογο δικαιούχων θεραπείας.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι αλληλεπιδράσεις με άλλα φάρμακα. Στις επισημάνσεις της επιτροπής ασφάλειας του EMA τον Φεβρουάριο 2024 υπενθυμιζόταν ο κίνδυνος σοβαρών αλληλεπιδράσεων με ορισμένα ανοσοκατασταλτικά. Δεν διακόπτουμε ή αλλάζουμε μόνοι μας μια ήδη χορηγούμενη αγωγή για να πάρουμε αντιιικό. Η ερώτηση προς τον θεράποντα αφορά τον συνολικό συνδυασμό φαρμάκων, όχι μόνο έναν τίτλο αποτελεσματικότητας.

  1. Ελέγχουμε την ημερομηνία και αν πρόκειται για ανακοίνωση εταιρείας, δημοσίευση ή ρυθμιστική απόφαση.
  2. Διαβάζουμε ποιοι συμμετείχαν και πότε άρχισε η θεραπεία.
  3. Ξεχωρίζουμε το ακριβές αποτέλεσμα από τις γενικές διατυπώσεις περί «αποτελεσματικότητας».
  4. Βλέπουμε απόλυτους αριθμούς μαζί με τα σχετικά ποσοστά.
  5. Δεν μετατρέπουμε μια ιστορική είδηση σε προσωπική συνταγή ή υπόσχεση προστασίας.

Στο αρχείο ειδήσεων για την Pfizer οι δημοσιεύσεις αφορούν διαφορετικά προϊόντα και χρονικές περιόδους. Για κάθε θεραπευτικό ισχυρισμό χρειάζεται να αναγνωρίζουμε το συγκεκριμένο φάρμακο, τη μελέτη και την ημερομηνία του, αντί να μεταφέρουμε συμπεράσματα από μια παλιότερη είδηση σε μια καινούργια.

Συχνές ερωτήσεις

1. Το 89% αφορούσε αποκλειστικά θανάτους;

Όχι. Αφορούσε σχετική μείωση ενός σύνθετου αποτελέσματος, νοσηλείας λόγω COVID-19 ή θανάτου από οποιαδήποτε αιτία έως την ημέρα 28, σε συγκεκριμένη ανάλυση ασθενών υψηλού κινδύνου.

2. Το φάρμακο είχε ήδη εγκριθεί στις αρχές Νοεμβρίου 2021;

Η ανακοίνωση της 5ης Νοεμβρίου αφορούσε ακόμη υπό ανάπτυξη θεραπεία. Η αμερικανική άδεια επείγουσας χρήσης ακολούθησε τον Δεκέμβριο του 2021 και η πρώτη ευρωπαϊκή άδεια τον Ιανουάριο του 2022.

3. Το 0,8% και το 7% σημαίνουν μικρότερη μείωση από 89%;

Περιγράφουν τους κινδύνους στις δύο ομάδες. Η διαφορά τους εκφράζεται σε ποσοστιαίες μονάδες. Η σχετική μείωση συγκρίνει αυτή τη διαφορά με τον κίνδυνο της ομάδας ελέγχου. Είναι δύο διαφορετικές αναγνώσεις των ίδιων αριθμών.

4. Η ανακοίνωση αποδείκνυε ότι σταματά η μετάδοση;

Όχι. Το βασικό αποτέλεσμα αφορούσε νοσηλεία ή θάνατο σε ήδη μολυσμένους συμμετέχοντες. Δεν ήταν δοκιμή παγκόσμιας εξάλειψης της μετάδοσης ή λήξης της πανδημίας.

5. Μπορεί κάποιος να αποφασίσει θεραπεία από αυτή την ιστορική είδηση;

Όχι. Χρειάζονται η σημερινή εγκεκριμένη πληροφορία, η κατάσταση του ασθενούς και έλεγχος αλληλεπιδράσεων από επαγγελματία υγείας. Το ιστορικό ποσοστό δεν αρκεί για επιλογή, διακοπή ή αλλαγή αγωγής.

6. Γιατί συναντάμε διαφορετικά πλήθη συμμετεχόντων στις πηγές;

Η αρχική ενδιάμεση ανακοίνωση, η τελική ανάλυση και οι υποομάδες έναρξης εντός τριών ή πέντε ημερών δεν έχουν τον ίδιο παρονομαστή. Πριν συγκρίνουμε δύο ποσοστά, ελέγχουμε την ημερομηνία, το σύνολο που αναλύεται και το χρονικό παράθυρο θεραπείας. Διαφορετικός παρονομαστής δεν αποδεικνύει από μόνος του αντίφαση, αλλά απαιτεί να διαβάσουμε τι ακριβώς συγκρίνεται.