Η XBB.1.5, γνωστή στη δημόσια συζήτηση του Ιανουαρίου 2023 με το ανεπίσημο όνομα «Κράκεν», ήταν υποπαραλλαγή της Όμικρον που προσέλκυσε την προσοχή λόγω της γρήγορης αύξησης του μεριδίου της σε ορισμένες χώρες. Οι πρώτες επίσημες ενημερώσεις τόνιζαν την ανάγκη παρακολούθησης της εξάπλωσής της, ενώ τα δεδομένα για τη βαρύτητα της νόσησης παρέμεναν περιορισμένα.
Το αρχικό δημοσίευμα της 7ης Ιανουαρίου 2023 εμφανίστηκε πριν από τις αναλυτικές αξιολογήσεις που ακολούθησαν μέσα στον μήνα. Η παρούσα αναδρομή ξεχωρίζει τι είχε ανακοινωθεί τότε, τι διευκρινίστηκε αργότερα και τι ακριβώς σήμαιναν οι αριθμοί και οι όροι των αρμόδιων οργανισμών. Οι εκτιμήσεις αφορούν εκείνο το ιστορικό επεισόδιο.
Το «Κράκεν» ήταν παρατσούκλι της XBB.1.5
Η ονομασία που χρησιμοποιούσαν ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων στα έγγραφά τους ήταν XBB.1.5. Η XBB.1.5 ανήκε στην ομάδα XBB, μέσα στην ευρύτερη οικογένεια της Όμικρον. Αυτή η σχέση βοηθούσε στην αναγνώριση της συγκεκριμένης γραμμής στα στοιχεία επιτήρησης.
Το όνομα «Κράκεν» κυκλοφόρησε ως ευκολότερο παρατσούκλι στη δημόσια συζήτηση. Το Πανεπιστήμιο του Γκουέλφ κατέγραφε τότε τη συζήτηση του βιολόγου Ράιαν Γκρέγκορι για την ονομασία και τη χρήση τέτοιων ψευδωνύμων. Η ονομασία βοηθούσε έναν αναγνώστη να αναγνωρίσει το θέμα μιας είδησης, αλλά δεν αποτελούσε κατάταξη κινδύνου.
Το ίδιο ισχύει για τη λέξη «υποπαραλλαγή». Περιγράφει θέση μέσα στο σύστημα ονομασίας και παρακολούθησης. Για να εκτιμηθεί η σημασία της για τη δημόσια υγεία χρειάζονταν επιπλέον στοιχεία για την κυκλοφορία και τις εκβάσεις της λοίμωξης. Ένα εντυπωσιακό όνομα δεν μπορούσε να υποκαταστήσει αυτή την αξιολόγηση.
Τι είχε πει ο ΠΟΥ πριν από την αρχική δημοσίευση
Στην ενημέρωση του ΠΟΥ της 4ης Ιανουαρίου 2023, η Μαρία Βαν Κερκχόβε ανέφερε ανίχνευση της XBB.1.5 σε 29 χώρες. Επισήμανε ότι ενδεχομένως υπήρχε και αλλού και ότι η μείωση της διαθέσιμης γονιδιωματικής επιτήρησης δυσκόλευε την παρακολούθηση.
Η ίδια περιέγραψε γρήγορη αντικατάσταση άλλων υποπαραλλαγών σε ορισμένες περιοχές, ιδιαίτερα στις βορειοανατολικές ΗΠΑ. Ταυτόχρονα διευκρίνισε ότι δεν υπήρχαν ακόμη ειδικά δεδομένα για την κλινική βαρύτητα ούτε ένδειξη ότι αυτή είχε αλλάξει. Η ανησυχία για την αύξηση της κυκλοφορίας και το ανοικτό ερώτημα της βαρύτητας συνυπήρχαν στην ίδια ενημέρωση.
Αυτό είναι το βασικό χρονικό όριο της είδησης της 7ης Ιανουαρίου. Η γρήγορη εξάπλωση είχε ήδη επισημανθεί δημόσια. Μια τεκμηριωμένη συνολική εικόνα της επίδρασής της χρειαζόταν περισσότερα δεδομένα και οι αναλυτικές εκτιμήσεις δημοσιεύθηκαν στη συνέχεια.
Οι διαφορετικές ημερομηνίες της αξιολόγησης
| Ημερομηνία 2023 | Πηγή | Κύριο σημείο |
|---|---|---|
| 4 Ιανουαρίου | Ενημέρωση ΠΟΥ | Ανησυχία για την αύξηση της κυκλοφορίας, περιορισμένα στοιχεία βαρύτητας |
| 11 Ιανουαρίου | Ταχεία αξιολόγηση ΠΟΥ | Χαμηλή συνολική βεβαιότητα της εκτίμησης |
| 13 Ιανουαρίου | Αξιολόγηση ECDC | Διαφοροποίηση κινδύνου για γενικό πληθυσμό και ευάλωτα άτομα |
| 25 Ιανουαρίου | Επικαιροποιημένη αξιολόγηση ΠΟΥ | Μέτρια συνολική βεβαιότητα, με συνεχιζόμενη αβεβαιότητα για τη βαρύτητα |
| 24 Φεβρουαρίου | Δημοσίευση στο MMWR του CDC | Αναδρομική σύγκριση δεδομένων από τη Νέα Υόρκη |
Η ημερομηνία έκδοσης μιας έκθεσης διαφέρει από το διάστημα που καλύπτουν τα δεδομένα της. Μια μεταγενέστερη δημοσίευση μπορούσε να αναλύει δείγματα που είχαν ληφθεί πριν από την αρχική είδηση. Το γεγονός ότι τα δείγματα ήταν παλιότερα δεν σημαίνει ότι τα συμπεράσματα ήταν ήδη γνωστά κατά τη δημοσίευση του πρώτου άρθρου.
Γιατί οι χώρες και οι αλληλουχίες δεν μετρούσαν το ίδιο πράγμα
Στην ταχεία αξιολόγηση της 11ης Ιανουαρίου, ο ΠΟΥ ανέφερε 5.288 διαθέσιμες αλληλουχίες XBB.1.5 από 38 χώρες, για την περίοδο από 22 Οκτωβρίου 2022 έως 11 Ιανουαρίου 2023. Το 82,2% αυτών προερχόταν από τις ΗΠΑ. Η συνολική βεβαιότητα χαρακτηριζόταν χαμηλή, καθώς οι εκτιμήσεις του πλεονεκτήματος αύξησης προέρχονταν τότε από μία χώρα.
Ο αριθμός των χωρών έδειχνε πού είχε καταγραφεί ανίχνευση. Το πλήθος των αλληλουχιών έδειχνε πόσα σχετικά αποτελέσματα είχαν αναφερθεί στο συγκεκριμένο σύνολο δεδομένων. Κανένας από τους δύο αριθμούς δεν αποτύπωνε αυτομάτως το σύνολο των λοιμώξεων παγκοσμίως.
Επομένως, το 82,2% δεν σήμαινε ότι αυτό το ποσοστό όλων των παγκόσμιων λοιμώξεων XBB.1.5 είχε συμβεί στις ΗΠΑ. Περιέγραφε την προέλευση των διαθέσιμων καταγραφών της έκθεσης. Η διαφορά έχει σημασία όταν τα συστήματα δειγματοληψίας, ανάλυσης και κοινοποίησης στοιχείων δεν λειτουργούν με την ίδια ένταση παντού.
Ακόμη και η αύξηση από 29 σε 38 χώρες μέσα στις ενημερώσεις εκείνων των ημερών χρειαζόταν προσεκτική ανάγνωση. Μπορούσε να περιλαμβάνει νέες αναφορές αποτελεσμάτων, αναδρομικές αναλύσεις και πραγματική γεωγραφική εξάπλωση. Οι ημερομηνίες των ανακοινώσεων από μόνες τους δεν καθόριζαν πότε έφθασε για πρώτη φορά η υποπαραλλαγή σε κάθε χώρα.
Η βεβαιότητα της εκτίμησης διαφέρει από το επίπεδο κινδύνου
Η επικαιροποίηση του ΠΟΥ της 25ης Ιανουαρίου ανέβασε τη συνολική βεβαιότητα της αξιολόγησης από χαμηλή σε μέτρια, με περισσότερες αναφορές από χώρες και πρόσθετα δεδομένα. Για τη βαρύτητα, όμως, η βεβαιότητα παρέμενε χαμηλή και η αξιολόγηση συνεχιζόταν.
Το έγγραφο ανέφερε ότι δεν είχαν εντοπιστεί πρώιμα σήματα αυξημένης βαρύτητας στις αναφορές αρκετών χωρών. Παράλληλα τόνιζε ότι τα διαθέσιμα περιστατικά δεν επέτρεπαν ακόμη ασφαλή εκτίμηση της κλινικής βαρύτητας. Με τα τότε στοιχεία δεν προέκυπτε πρόσθετος κίνδυνος δημόσιας υγείας σε σχέση με τις άλλες κυκλοφορούσες υποπαραλλαγές της Όμικρον.
Η «βεβαιότητα» απαντά στο πόσο στηρίζεται μια εκτίμηση από τα διαθέσιμα στοιχεία. Ο «κίνδυνος» περιγράφει την εκτιμώμενη επίδραση μέσα σε συγκεκριμένο πληθυσμό και πλαίσιο. Μια αλλαγή από χαμηλή σε μέτρια βεβαιότητα δεν μεταφράζεται σε αντίστοιχη αύξηση της επικινδυνότητας.

Αν διαβαστεί μόνο η λέξη «μέτρια», χωρίς την επικεφαλίδα της στήλης, χάνεται ακριβώς αυτή η διαφορά. Στην περίπτωση της XBB.1.5, το ίδιο έγγραφο μπορούσε να έχει περισσότερη βεβαιότητα για την τάση εξάπλωσης και λιγότερη για τις συγκριτικές εκβάσεις. Οι επιμέρους ερωτήσεις απαιτούσαν διαφορετικά δεδομένα.
Τι αξιολογούσε το ECDC για την Ευρώπη
Στις 13 Ιανουαρίου 2023, το ECDC εκτίμησε τον συνολικό κίνδυνο για την ΕΕ και τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο ως χαμηλό για τον γενικό πληθυσμό και μέτριο έως υψηλό για ευάλωτα άτομα, ανάλογα με την ανοσία τους. Δήλωνε επίσης ότι υπήρχαν κενά γνώσης και ότι η εκτίμηση μπορούσε να αλλάξει.
Τότε δεν υπήρχαν ενδείξεις διαφορετικής βαρύτητας από τις υποπαραλλαγές της Όμικρον που είχαν προηγηθεί. Η πιθανή επικράτηση στην Ευρώπη μέσα στους επόμενους έναν έως δύο μήνες παρουσιαζόταν ως αποτέλεσμα μοντελοποίησης, με αφετηρία το τότε μικρό μερίδιο και τον εκτιμώμενο ρυθμό αύξησης.
Η διαφοροποίηση ανάμεσα σε πληθυσμιακές ομάδες ήταν μέρος της αξιολόγησης. Ο χαρακτηρισμός «χαμηλός» για τον γενικό πληθυσμό δεν αποτελούσε δήλωση μηδενικού κινδύνου για κάθε άνθρωπο. Αντίστοιχα, η εκτίμηση για τις επόμενες εβδομάδες ήταν πρόβλεψη εκείνης της ημερομηνίας και χρειάζεται χωριστή παρατήρηση για να αξιολογηθεί η πραγματική εξέλιξη.
Πώς η αύξηση λοιμώξεων επηρεάζει το συνολικό φορτίο
Η συζήτηση για τη βαρύτητα χρειάζεται να ξεχωρίζει την πιθανότητα μιας έκβασης ανά λοίμωξη από το συνολικό πλήθος τέτοιων εκβάσεων. Πρόκειται για διαφορετικούς δείκτες. Αριθμητικά, σε ένα υποθετικό παράδειγμα με ίδια αναλογία σοβαρών περιστατικών ανά λοίμωξη, διπλάσιες λοιμώξεις θα αντιστοιχούσαν σε διπλάσια σοβαρά περιστατικά. Το παράδειγμα εξηγεί τη σχέση των μεγεθών και δεν αποτελεί μέτρηση ή πρόβλεψη για την XBB.1.5.
Γι’ αυτό η διαπίστωση ότι δεν έχει τεκμηριωθεί αύξηση της βαρύτητας δεν αρκεί για να περιγράψει τη συνολική επίδραση μιας περιόδου αυξημένης κυκλοφορίας. Αντίστοιχα, μια άνοδος των εισαγωγών στα νοσοκομεία δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι άλλαξε η βαρύτητα ανά λοίμωξη. Για μια τέτοια σύγκριση χρειάζονται πληροφορίες για τις λοιμώξεις, τους πληθυσμούς που επηρεάστηκαν και τον χρόνο καταγραφής των εκβάσεων.
Στο ιστορικό ερώτημα του Ιανουαρίου 2023, αυτή η διάκριση επέτρεπε να παρακολουθείται η εξάπλωση χωρίς να προεξοφλείται το αποτέλεσμα της χωριστής αξιολόγησης της βαρύτητας. Η μεταγενέστερη σύγκριση ομάδων περιστατικών προσέθεσε διαφορετικό είδος πληροφορίας από μια καμπύλη που έδειχνε απλώς αυξανόμενο μερίδιο της υποπαραλλαγής.
Τι πρόσθεσαν τα στοιχεία από Ελλάδα και Νέα Υόρκη
Στην έκθεση του ΕΟΔΥ για την εβδομάδα 16–22 Ιανουαρίου 2023, η XBB.1.5 αναφερόταν ως ανιχνευμένη συνολικά σε εννέα δείγματα. Στην ίδια αναφορά, η BA.5 εξακολουθούσε να είναι η συχνότερα αναγνωριζόμενη υποπαραλλαγή της Όμικρον στη χώρα.
Ο πίνακας γεωγραφικής κατανομής της γονιδιωματικής ενότητας είχε καταληκτική ημερομηνία 9 Ιανουαρίου. Αυτό δείχνει γιατί οι διαφορετικές ενότητες μιας εβδομαδιαίας έκθεσης χρειάζονται τη δική τους ημερομηνία αναφοράς. Τα εννέα δείγματα ήταν ανιχνεύσεις του συστήματος επιτήρησης και δεν αποτελούσαν καταμέτρηση όλων των λοιμώξεων XBB.1.5 στην Ελλάδα.
Αργότερα, στις 24 Φεβρουαρίου 2023, δημοσιεύθηκε στο MMWR του CDC ανάλυση από τη Νέα Υόρκη. Συνέκρινε 3.019 άτομα με XBB.1.5 και 6.067 με BQ.1, για το διάστημα 1 Νοεμβρίου 2022–4 Ιανουαρίου 2023. Δεν παρατηρήθηκε διαφορά στα ποσοστά νοσηλείας ή θανάτου που να υποδεικνύει σημαντική διαφορά βαρύτητας.
Οι συντάκτες σημείωναν περιορισμούς. Τα περιστατικά με αποτελέσματα αλληλούχησης αποτελούσαν το 4%–12% των εργαστηριακά επιβεβαιωμένων περιστατικών της πόλης τους δύο μήνες. Επομένως, οι άνθρωποι που περιλαμβάνονταν στην ανάλυση μπορούσαν να διαφέρουν από όσους δεν είχαν τέτοια αποτελέσματα.
Η μελέτη πρόσθεσε συγκεκριμένη παρατήρηση σε ένα ερώτημα που τον Ιανουάριο παρέμενε ανοικτό. Η χρονική περίοδος και ο πληθυσμός της οριοθετούν το συμπέρασμα. Δεν μετατρέπεται σε γενική δήλωση για κάθε μεταγενέστερη παραλλαγή ή για κάθε πληθυσμό.
Πώς διαβάζεται σήμερα η ιστορική είδηση
Η αύξηση του μεριδίου μιας υποπαραλλαγής, η συνολική κυκλοφορία του ιού και η βαρύτητα της νόσησης είναι διαφορετικά ερωτήματα. Η απάντηση στο ένα δεν προκύπτει αυτομάτως από την απάντηση στο άλλο. Στην ιστορία της XBB.1.5, οι επίσημες πηγές επισήμαιναν αυτή τη διάκριση ήδη από τις πρώτες ημέρες.
Για έναν αριθμό της εποχής έχουν σημασία ο τόπος, το χρονικό διάστημα, το σύνολο των δειγμάτων και το αν πρόκειται για παρατήρηση ή πρόβλεψη. Για έναν χαρακτηρισμό κινδύνου έχει σημασία σε ποιον πληθυσμό αναφέρεται και πόση βεβαιότητα τον συνοδεύει. Αυτές οι πληροφορίες επιτρέπουν να συγκριθούν δύο ανακοινώσεις χωρίς να χαθούν τα όριά τους.
Η ιστορία της XBB.1.5 του 2023 αποτελεί χωριστό επεισόδιο από τη μεταγενέστερη παρακολούθηση της παραλλαγής XEC το 2024. Οι ημερομηνίες και τα ονόματα των εκθέσεων κρατούν κάθε αναδρομή συνδεδεμένη με τα δικά της στοιχεία.
Συχνές ερωτήσεις
Ήταν το «Κράκεν» επίσημη κατηγορία κινδύνου;
Ήταν ανεπίσημο παρατσούκλι. Οι επίσημες εκθέσεις χρησιμοποιούσαν την ονομασία XBB.1.5. Η εκτίμηση κινδύνου προέκυπτε από τα δεδομένα και είχε χωριστή διατύπωση.
Η ταχύτερη εξάπλωση σήμαινε βαρύτερη νόσηση;
Χρειαζόταν ανεξάρτητη αξιολόγηση της βαρύτητας. Τον Ιανουάριο του 2023 οι οργανισμοί ανέφεραν πλεονέκτημα αύξησης της XBB.1.5, αλλά περιορισμένα δεδομένα για τις συγκριτικές κλινικές εκβάσεις.
Η μέτρια βεβαιότητα της 25ης Ιανουαρίου σήμαινε μέτριο κίνδυνο;
Αφορούσε τη συνολική στήριξη της εκτίμησης από τα στοιχεία. Η βεβαιότητα για τη βαρύτητα παρέμενε χαμηλή στην ίδια αξιολόγηση. Οι δύο όροι απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα.
Τα εννέα δείγματα του ΕΟΔΥ ήταν όλα τα ελληνικά περιστατικά;
Ήταν οι ανιχνεύσεις που ανέφερε η συγκεκριμένη έκθεση γονιδιωματικής επιτήρησης. Η καταγραφή δειγμάτων δεν ισοδυναμεί με καταμέτρηση κάθε λοίμωξης στην κοινότητα.
Γιατί περιλαμβάνονται εκθέσεις μεταγενέστερες της 7ης Ιανουαρίου;
Προστίθενται ως χρονολογημένη αναδρομική τεκμηρίωση. Εξηγούν πώς εξελίχθηκε η γνώση και διακρίνονται από όσα ήταν διαθέσιμα όταν δημοσιεύθηκε η πρώτη είδηση.